Zwierzęta z kolcami - lista gatunków i rodzaje kolców

Zwierzęta z kolcami można znaleźć wśród ssaków, gadów, ryb i bezkręgowców, ale ich kolce wcale nie są tym samym wynalazkiem natury. Jeż, jeżozwierz i kolczatka mają kolce powstałe z włosów, najeżka może nastroszyć przekształcone łuski, skrzydlica broni się jadowitymi promieniami płetw, a kolce jeżowca są ruchomymi elementami jego wapiennego szkieletu. Nawet funkcja kolców nie zawsze ogranicza się do obrony. U jednych zwierząt utrudniają połknięcie, u innych wprowadzają jad, a u australijskiego molocha powierzchnia ciała pomaga dodatkowo kierować wodę w stronę pyska. Poniżej znajduje się lista najciekawszych zwierząt z kolcami i wyjaśnienie, z czego naprawdę zbudowana jest ich kolczasta "zbroja".

Nie każdy kolec jest tym samym - 6 różnych konstrukcji

Słowem "kolec" określamy wiele ostrych i twardych struktur wyrastających z ciała zwierzęcia. Z punktu widzenia anatomii mogą one jednak mieć zupełnie inne pochodzenie. To klasyczny przykład ewolucji prowadzącej różne grupy zwierząt do podobnego rozwiązania tego samego problemu - jak nie dać się złapać albo zjeść.

Dlatego określenie "zwierzęta z kolcami" jest kategorią opartą przede wszystkim na wyglądzie. Jeż i jeżowiec są kolczaste, ale poza nazwą i skuteczną ochroną przed napastnikiem ich kolce mają ze sobą niewiele wspólnego.

Jeż, jeżozwierz i kolczatka - kolce, które są włosami

Najbardziej znane kolczaste ssaki mają jedną wspólną cechę: ich kolce są wyspecjalizowaną formą włosów. Nie oznacza to jednak, że jeż, jeżozwierz i kolczatka są ze sobą blisko spokrewnione.

Jeż europejski

Jeż europejski (Erinaceus europaeus) jest prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnym kolczastym zwierzęciem w naszej części Europy. Grzbiet pokrywają twarde kolce, natomiast pysk, brzuch i kończyny pozostają owłosione.

Kiedy jeż czuje się zagrożony, napina specjalne mięśnie i zwija ciało w kulę. Miękka część ciała zostaje ukryta, a na zewnątrz pozostaje niemal wyłącznie kolczasta powierzchnia. Dla wielu drapieżników oznacza to bardzo niewygodną zdobycz.

Jeż wschodni

W Polsce występuje również jeż wschodni (Erinaceus roumanicus). Z punktu widzenia tematu artykułu wykorzystuje dokładnie tę samą zasadę - gęsta warstwa ostrych, usztywnionych włosów tworzy ochronę grzbietu i boków ciała.

Jeżozwierz afrykański

Jeżozwierz afrykański (Hystrix cristata) pokazuje, jak daleko można rozwinąć tę samą konstrukcję. Jest gryzoniem, a nie krewnym jeża, a jego kolce są znacznie dłuższe i bardziej efektowne.

Na ciele jeżozwierza znajdują się zarówno krótsze kolce, jak i długie, sztywne struktury obronne. W razie zagrożenia zwierzę może je nastroszyć, przez co wygląda na większe i zdecydowanie trudniejsze do zaatakowania.

Urson

Urson (Erethizon dorsatum) jest północnoamerykańskim gryzoniem należącym do innej rodziny niż jeżozwierze Starego Świata. Jego ciało pokrywają dziesiątki tysięcy kolców, które są stosunkowo luźno osadzone w skórze.

To właśnie ich łatwe odczepianie się stworzyło jeden z najbardziej rozpowszechnionych mitów dotyczących kolczastych zwierząt.

Kolczatka australijska

Kolczatka australijska (Tachyglossus aculeatus) wygląda trochę jak skrzyżowanie jeża z mrówkojadem, ale należy do zupełnie innej linii ssaków. Jest stekowcem - podobnie jak dziobak składa jaja.

Jej kolce także są zmodyfikowanymi włosami. Gdy kolczatka zostanie zaatakowana, może wciskać się pomiędzy skały, częściowo wkopywać w podłoże albo przyjmować pozycję utrudniającą napastnikowi dostęp do niechronionego brzucha.

Czy jeżozwierz naprawdę strzela kolcami?

Nie. Jeżozwierze i ursony nie wystrzeliwują kolców w przeciwnika. To jeden z najbardziej trwałych mitów dotyczących świata zwierząt.

Kolce nie są pociskami. U niektórych jeżozwierzy i ursonów mogą jednak stosunkowo łatwo odłączyć się podczas kontaktu. Jeśli drapieżnik ugryzie zwierzę albo zbliży się zbyt mocno do jego nastroszonego grzbietu czy ogona, kolce mogą utkwić w jego skórze.

Urson jest pod tym względem szczególnie skutecznie wyposażony. Końcówki jego kolców posiadają mikroskopijne zadziory utrudniające ich usunięcie. Zwierzę nie musi więc niczego "wystrzeliwać" - wystarczy bezpośredni kontakt napastnika z kolczastą powierzchnią ciała.

Moloch kolczasty - żywa pustynna zbroja

Jednym z najbardziej niezwykłych gadów z kolcami jest moloch kolczasty (Moloch horridus) z Australii. Jego niewielkie ciało pokrywają ostre, stożkowate wyrostki nadające jaszczurce wygląd miniaturowego pustynnego smoka.

Kolczasta powierzchnia utrudnia drapieżnikowi schwytanie i połknięcie molocha, ale jego skóra ma jeszcze jedną interesującą właściwość. Pomiędzy jej strukturami znajdują się mikroskopijne kanały, którymi woda może przemieszczać się w stronę pyska.

Jeśli zwierzę zetknie się z wilgotnym podłożem albo kroplami wody, może wykorzystać zjawiska kapilarne do transportowania wilgoci po powierzchni ciała. W suchym australijskim środowisku jest to znacznie ważniejsza umiejętność, niż mogłoby sugerować samo groźne ubarwienie jaszczurki.

Na karku molocha znajduje się również charakterystyczna struktura przypominająca dodatkową głowę. Gdy jaszczurka chowa prawdziwą głowę pomiędzy przednimi kończynami, może wprowadzić drapieżnika w błąd.

Ryby z kolcami - najeżka, rozdymka i skrzydlica

Pod wodą kolce przyjmują jeszcze inne formy. Mogą być elementami skóry, przekształconymi łuskami albo twardymi promieniami płetw. Niektóre działają jedynie mechanicznie, inne są połączone z aparatem jadowym.

Najeżka - kolczasta kula

Najeżka (Diodon holocanthus) jest jednym z najlepszych przykładów zwierzęcia, które w chwili zagrożenia zmienia swoje ciało w kolczastą kulę.

Jej łuski zostały przekształcone w wyraźne kolce. Kiedy ryba pobiera wodę i zwiększa objętość ciała, kolce ustawiają się w sposób sprawiający, że potencjalnie łatwy do połknięcia posiłek staje się dużym i bardzo niewygodnym obiektem.

To przykład obrony działającej na dwóch poziomach jednocześnie - zwierzę nagle robi się większe, a jego powierzchnia staje się kolczasta.

Rozdymka

Podobną strategię wykorzystują rozdymki z rodziny Tetraodontidae. Dobrym przykładem jest rozdymka tygrysia (Takifugu rubripes).

Nie wszystkie rozdymki są tak wyraźnie kolczaste jak najeżki. U wielu gatunków drobne kolce stają się jednak znacznie bardziej widoczne po nadęciu ciała. Samo zwiększenie rozmiaru również utrudnia połknięcie ryby przez drapieżnika.

Skrzydlica ognista - kolce z jadem

Zupełnie inną broń posiada skrzydlica ognista (Pterois volitans), znana również jako ognica pstra.

Jej efektownie rozłożone płetwy wyglądają dekoracyjnie, ale część twardych promieni pełni funkcję obronną. Kolce płetwy grzbietowej, odbytowej i brzusznych są związane z gruczołami jadowymi.

W tym przypadku obrona nie polega więc przede wszystkim na utrudnieniu połknięcia. Ukłucie może dostarczyć napastnikowi bardzo szybkiej lekcji, że kolorowej ryby lepiej nie atakować.

Jeżowce i rozgwiazda korona cierniowa

Niektóre z najbardziej kolczastych zwierząt świata w ogóle nie mają kręgosłupa. Szkarłupnie pokazują jednocześnie jeszcze jeden sposób skonstruowania kolca.

Jeżowce

Jeżowce (Echinoidea) są morskimi bezkręgowcami otoczonymi wapiennym szkieletem. Na jego powierzchni znajdują się ruchome kolce o bardzo różnej długości i kształcie - od grubych i tępych po wyjątkowo cienkie i igłowate.

Kolce służą przede wszystkim do ochrony, ale uczestniczą także w poruszaniu się i stabilizowaniu zwierzęcia na podłożu. Jeżowiec nie jest więc jedynie nieruchomą "kulą z igłami".

Korona cierniowa

Jeszcze bardziej efektownie wygląda korona cierniowa (Acanthaster planci) - duża tropikalna rozgwiazda, której liczne ramiona pokrywają długie i ostre kolce.

Nazwa rzeczywiście dobrze opisuje jej wygląd. Kolce mogą powodować bolesne zranienia i są związane z substancjami toksycznymi. Korona cierniowa jest więc przykładem zwierzęcia, u którego ochrona mechaniczna została dodatkowo wzmocniona chemicznie.

Sama rozgwiazda jest również niezwykłym drapieżnikiem - żywi się polipami koralowców. Przy masowym pojawie może silnie wpływać na rafę koralową.

Czy wszystkie kolce służą tylko do obrony?

Najczęściej pierwszym skojarzeniem jest ochrona przed drapieżnikiem, ale określenie "kolec obronny" obejmuje kilka zupełnie różnych strategii.

Strategia 1 - nie daj się ugryźć

Jeż zwija się w kulę, jeżozwierz stroszy kolce, a kolczatka osłania nimi miękkie części ciała. Zadaniem kolca jest przede wszystkim fizyczne oddzielenie zębów drapieżnika od ciała ofiary.

Strategia 2 - stań się zbyt duży, aby cię połknąć

Najeżka i rozdymka zwiększają objętość ciała. Kolce dodatkowo powiększają jego efektywny rozmiar i mogą sprawić, że ryba nie zmieści się w pysku napastnika.

Strategia 3 - ukłuj i użyj jadu

Skrzydlica reprezentuje zupełnie inny poziom ochrony. Twardy kolec może przebić tkanki, a związany z nim aparat jadowy zwiększa skuteczność obrony.

Strategia 4 - utrudnij schwytanie

Moloch kolczasty nie potrzebuje długich igieł podobnych do jeżozwierza. Gęsto rozmieszczone ostre wyrostki wystarczają, aby niewielka jaszczurka była znacznie mniej wygodna do złapania i połknięcia.

Strategia 5 - wykorzystaj kolce również do innych zadań

Jeżowce wykorzystują swoje ruchome kolce nie tylko jako ochronę. Pomagają one także w kontakcie z podłożem i przemieszczaniu się. U molocha niezwykła powierzchnia kolczastej skóry współpracuje natomiast z systemem mikroskopijnych kanałów transportujących wodę.

Jakie zwierzęta z kolcami żyją w Polsce?

Najbardziej oczywistymi przykładami są dwa gatunki jeży.

• Jeż europejski (Erinaceus europaeus)
• Jeż wschodni (Erinaceus roumanicus)

Oba mają charakterystyczną kolczastą ochronę grzbietu, choć różnią się zasięgiem występowania i niektórymi cechami wyglądu. To właśnie jeż jest więc najlepszą odpowiedzią, jeżeli szukamy rodzimego polskiego zwierzęcia z kolcami.

W szerszym znaczeniu można znaleźć u naszej fauny również wiele zwierząt posiadających pojedyncze kolce, ostre wyrostki lub kolczaste elementy ciała - szczególnie wśród ryb i bezkręgowców. Nie tworzą one jednak tak charakterystycznego "pancerza" jak u jeża, dlatego warto odróżniać zwierzę posiadające kilka ostrych struktur od zwierzęcia rzeczywiście pokrytego kolcami.

Najbardziej niezwykłe zwierzęta z kolcami - porównanie

Nie da się wskazać jednego "najbardziej kolczastego" zwierzęcia bez ustalenia kryterium. Jeżozwierz imponuje długością kolców, urson ich liczbą, najeżka sposobem ich stawiania, a skrzydlica tym, że jej ostre promienie są dodatkowo związane z jadem.

Zwierzęta z kolcami pokazują, że podobny wygląd nie musi oznaczać podobnej budowy. Kolce jeża, jeżozwierza i kolczatki wywodzą się z włosów, najeżka wykorzystuje zmodyfikowane łuski, skrzydlica twarde promienie płetw, a jeżowiec elementy wapiennego szkieletu. Natura wielokrotnie dochodziła więc do podobnego rozwiązania niezależnie - jeśli drapieżnik musi chwycić ofiarę pyskiem, zestaw ostrych elementów wystających na zewnątrz może być niezwykle skuteczną metodą obrony.