Zwierzęta bez nóg - lista gatunków i sposoby poruszania

Zwierzęta bez nóg można znaleźć niemal wszędzie - pod ziemią, w trawie, na pustyniach, w rzekach, morzach i na dnie oceanów. Najbardziej oczywistym przykładem jest wąż, ale brak kończyn nie oznacza automatycznie, że zwierzę należy do węży. Padalec jest beznogą jaszczurką, marszczelce są płazami, a dżdżownice, pijawki i ślimaki należą do zupełnie innych grup. Co więcej, niektóre zwierzęta utraciły nogi w toku ewolucji, podczas gdy przodkowie innych nigdy nie mieli kończyn służących do chodzenia. Poniżej znajduje się lista najciekawszych zwierząt bez nóg oraz wyjaśnienie, jak potrafią pełzać, kopać, wspinać się i pływać bez używania kończyn.

Co właściwie oznacza "zwierzę bez nóg"?

Określenie "zwierzę bez nóg" wydaje się jednoznaczne, dopóki nie zaczniemy porównywać poszczególnych gatunków. Wąż, węgorz, dżdżownica i ślimak rzeczywiście nie mają nóg, ale przyczyny tego stanu są zupełnie inne.

Szczególnie interesujące są beznogie kręgowce lądowe. Ich przodkowie należeli do zwierząt wyposażonych w kończyny, lecz w niektórych liniach ewolucyjnych nogi stopniowo ulegały zmniejszeniu, aż w końcu zanikły. Proces ten zachodził niezależnie u różnych gadów i płazów.

Inaczej wygląda sytuacja u dżdżownicy czy ślimaka. Nie są to zwierzęta, które można traktować jak "czworonogi bez nóg". Ich plan budowy od początku jest zupełnie inny.

Zwierzęta, które w toku ewolucji utraciły nogi

Brak nóg nie pojawił się w świecie kręgowców tylko raz. Podobny wydłużony plan ciała powstawał niezależnie u różnych grup zwierząt. Jest to dobry przykład ewolucji prowadzącej do podobnego rozwiązania u organizmów, które nie są ze sobą blisko spokrewnione.

Do najciekawszych beznogich kręgowców należą:

1. Węże (Serpentes)
2. Padalec zwyczajny (Anguis fragilis)
3. Padalec kolchidzki (Anguis colchica)
4. Jaszczur szklany wschodni (Ophisaurus ventralis)
5. Żółtopuzik bałkański (Pseudopus apodus)
6. Marszczelce (Gymnophiona)
7. Marszczelec wodny (Typhlonectes natans)
8. Amfisbeny (Amphisbaenia) - większość gatunków

Węże, padalce i amfisbeny należą do gadów łuskonośnych, ale nie oznacza to, że każdy beznogi gad jest wężem. Co więcej, utrata kończyn pojawiała się w historii ewolucyjnej gadów wielokrotnie i niezależnie.

Węże - najbardziej znane zwierzęta bez nóg

Węże są zdecydowanie najbardziej rozpoznawalnymi kręgowcami pozbawionymi kończyn. Ich wydłużone ciało może składać się z bardzo dużej liczby kręgów, a niezwykle rozwinięty układ mięśni pozwala wykorzystać praktycznie całą powierzchnię tułowia do przemieszczania się.

Brak nóg nie przeszkodził wężom opanować bardzo różnych środowisk. Można znaleźć gatunki naziemne, nadrzewne, podziemne, pustynne, słodkowodne i morskie.

Przykłady węży bez nóg są oczywiście tysiące, ale do najbardziej charakterystycznych należą:

• Pyton siatkowany (Malayopython reticulatus)
• Boa dusiciel (Boa constrictor)
• Kobra indyjska (Naja naja)
• Anakonda zielona (Eunectes murinus)
• Grzechotnik straszliwy (Crotalus durissus)
• Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix)
• Żmija zygzakowata (Vipera berus)

Niektóre węże potrafią nawet wspinać się na drzewa albo poruszać po bardzo luźnym piasku. Osiągają to bez kończyn dzięki precyzyjnej współpracy mięśni, żeber i łusek brzusznych.

Padalec - wygląda jak wąż, ale jest jaszczurką

Jednym z najlepszych przykładów pokazujących, że wydłużone ciało bez nóg nie oznacza automatycznie węża, jest padalec zwyczajny (Anguis fragilis).

Padalec jest beznogą jaszczurką. W Polsce można go spotkać w lasach, zaroślach, ogrodach i innych miejscach zapewniających wilgotne kryjówki. Często przebywa pod kamieniami, kawałkami drewna i wśród roślinności.

Na pierwszy rzut oka rzeczywiście przypomina niewielkiego węża. Przy bliższej obserwacji różnice są jednak wyraźne.

Szczególnie charakterystyczna jest możliwość odrzucenia części ogona. Jeśli drapieżnik chwyci padalca, jaszczurka może pozostawić napastnikowi poruszający się fragment ogona i uciec.

Sama polska nazwa potrafi zresztą wprowadzać w błąd. Padalec jest całkowicie niegroźnym zwierzęciem i nie posiada jadu.

Marszczelce - beznogie płazy podobne do dżdżownic

Jeszcze większym zaskoczeniem mogą być marszczelce (Gymnophiona). Na pierwszy rzut oka część z nich wygląda jak duża dżdżownica, inne mogą przypominać węża lub węgorza. Nie są jednak ani gadami, ani rybami.

Marszczelce są płazami, podobnie jak żaby, ropuchy i salamandry.

Ich ciało jest silnie wydłużone i całkowicie pozbawione kończyn. Wiele gatunków prowadzi skryty, podziemny tryb życia. Poruszanie się w wąskich tunelach sprzyja wydłużonemu ciału - wystające kończyny mogłyby w takim środowisku bardziej przeszkadzać niż pomagać.

Dobrym przykładem jest marszczelec wodny (Typhlonectes natans) z Ameryki Południowej. Ma wydłużone ciało, niewielkie oczy i wyglądem może przypominać węgorza, jednak pod względem ewolucyjnym jest bliżej spokrewniony z żabami i salamandrami niż z jakąkolwiek rybą.

Amfisbeny - podziemne gady bez nóg

Amfisbeny (Amphisbaenia) należą do najbardziej osobliwych gadów. Większość gatunków jest pozbawiona kończyn, ma walcowate ciało i prowadzi podziemny tryb życia.

Przypominają duże dżdżownice, ale są gadami należącymi do łuskonośnych. Ich czaszka jest przystosowana do przeciskania się i kopania w podłożu, a skóra układa się w charakterystyczne poprzeczne pierścienie.

Nazwa "zwierzę bez nóg" wymaga tu jednak małego wyjątku. Istnieją amfisbeny z rodzaju Bipes, które zachowały niewielkie przednie kończyny. Wyglądają trochę jak długi robak wyposażony w dwie miniaturowe łapy.

Pokazuje to, że utrata nóg nie zawsze przebiega według prostego schematu "cztery kończyny - zero kończyn". W różnych liniach ewolucyjnych redukcja może zatrzymać się na różnych etapach.

Jak wąż porusza się bez nóg?

Brak nóg nie oznacza jednego sposobu pełzania. Węże potrafią wykorzystywać kilka technik lokomocji zależnie od gatunku, podłoża i sytuacji.

Falowanie boczne

To ruch najbardziej kojarzony z wężem. Fala wygięć przesuwa się wzdłuż ciała, a zwierzę wykorzystuje nierówności podłoża jako punkty podparcia. Ten sam podstawowy mechanizm bardzo dobrze sprawdza się również podczas pływania.

Ruch prostoliniowy

Duże i ciężkie węże mogą przemieszczać się prawie po linii prostej bez widocznego falowania całym ciałem. W ruchu uczestniczą mięśnie oraz szerokie łuski brzuszne, które kolejno chwytają podłoże i przesuwają ciało do przodu.

Ruch harmonijkowy

W ciasnych przestrzeniach część węży zgina ciało, zakotwicza jego fragment, wysuwa przód, a później podciąga resztę. Przypomina to rozwijanie i składanie harmonijki.

Sidewinding - poruszanie bokiem

Na luźnym, gorącym piasku niektóre pustynne węże wykorzystują ruch boczny, podczas którego tylko część ciała jednocześnie dotyka podłoża. Pozwala to efektywnie przesuwać się po powierzchni, która utrudnia klasyczne pełzanie.

Wąż nie jest więc zwierzęciem, któremu "brakuje nóg". Jego całe ciało stało się aparatem ruchu.

Zwierzęta bez nóg w wodzie

Jeżeli pojęcie potraktujemy dosłownie, ogromna liczba zwierząt wodnych nie ma nóg. Większość ryb wykorzystuje płetwy, a nie kończyny służące do chodzenia. Ciekawsze są jednak gatunki, których ruch szczególnie przypomina poruszanie się węża.

Węgorz europejski

Węgorz europejski (Anguilla anguilla) ma bardzo wydłużone ciało i pływa dzięki falom przebiegającym wzdłuż tułowia oraz ogona. Na lądzie potrafi także przez krótki czas pokonywać wilgotne podłoże, wyginając ciało.

Murena

Mureny (Muraenidae) również mają silnie wydłużone, wężowate ciała. Płetwy parzyste są u nich zredukowane, dzięki czemu wygląd ryby jest jeszcze bardziej "wężowy".

Minóg

Minogi (Petromyzontiformes) należą do bezżuchwowców. Mają wydłużone ciało i nie posiadają parzystych płetw odpowiadających płetwom piersiowym i brzusznym typowych ryb.

Ich sposób poruszania pokazuje, że falowanie długiego ciała jest jednym z najbardziej uniwersalnych sposobów lokomocji bez kończyn - sprawdza się zarówno u węża na ziemi, jak i u wodnych kręgowców.

Dżdżownica, pijawka i ślimak - bez nóg i bez kręgosłupa

W świecie bezkręgowców brak nóg jest czymś całkowicie normalnym. Co ciekawe, nawet zwierzęta o bardzo podobnym wyglądzie mogą poruszać się zupełnie inaczej.

Dżdżownica ziemna

Dżdżownica ziemna (Lumbricus terrestris) przesuwa się dzięki naprzemiennym skurczom mięśni okrężnych i podłużnych. Fragmenty ciała wydłużają się i skracają, a drobne szczecinki pomagają zakotwiczać zwierzę w podłożu.

Pijawka

Pijawki mogą wykorzystywać przyssawki znajdujące się na końcach ciała. Przyczepiają jeden koniec, wyciągają ciało, mocują drugi i podciągają resztę. Niektóre gatunki potrafią także sprawnie pływać dzięki falowaniu ciała.

Ślimak

Ślimak nie ma nóg w znaczeniu znanym ze świata kręgowców lub stawonogów, ale posiada strukturę, którą zoologowie rzeczywiście nazywają nogą.

Jest to szeroka, silnie umięśniona dolna część ciała. Fale skurczów mięśni przesuwają ślimaka po podłożu, a śluz zmniejsza tarcie i umożliwia przemieszczanie się po nierównych powierzchniach.

Dlatego odpowiedź na pytanie "czy ślimak ma nogę?" brzmi paradoksalnie: nie ma nóg podobnych do naszych, ale anatomicznie posiada jedną umięśnioną nogę.

Dlaczego ewolucja pozbawia zwierzęta nóg?

Noga wydaje się niezwykle użytecznym narządem, dlatego jej całkowita utrata może wyglądać jak krok wstecz. W określonym środowisku wydłużone ciało pozbawione wystających kończyn może jednak dawać przewagę.

Życie pod ziemią

W ciasnym tunelu cztery odstające kończyny mogą utrudniać przeciskanie się przez podłoże. Wydłużone, gładkie ciało łatwiej wsuwa się pomiędzy cząstki ziemi i wykorzystuje cały tułów do generowania siły.

Taki sposób życia jest charakterystyczny między innymi dla wielu marszczelców, amfisben oraz beznogich jaszczurek.

Poruszanie się w gęstej roślinności

Długie, smukłe ciało może łatwo przemieszczać się pomiędzy źdźbłami traw, ściółką, korzeniami i kamieniami. W takim środowisku redukcja kończyn również nie musi być wadą.

Pływanie

W wodzie ciągła fala przebiegająca przez wydłużone ciało jest bardzo skutecznym napędem. Doskonale pokazują to węgorze, minogi i węże morskie.

Co szczególnie interesujące, podobny wydłużony i beznogi plan ciała powstawał w toku ewolucji niezależnie. Węże, marszczelce i beznogie jaszczurki nie odziedziczyły go po jednym wspólnym "beznogim przodku". Natura wielokrotnie dochodziła do podobnego rozwiązania.

Jakie zwierzęta bez nóg żyją w Polsce?

Nie trzeba szukać egzotycznych gatunków. W Polsce można znaleźć wiele zwierząt poruszających się bez kończyn.

Beznogie gady

• Padalec zwyczajny (Anguis fragilis) - beznoga jaszczurka.
• Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) - wąż.
• Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) - wąż.
• Wąż Eskulapa (Zamenis longissimus) - wąż.
• Żmija zygzakowata (Vipera berus) - wąż.

Zwierzęta wodne

• Węgorz europejski (Anguilla anguilla)
• Minóg rzeczny (Lampetra fluviatilis)
• Minóg strumieniowy (Lampetra planeri)

Bezkręgowce

• Dżdżownica ziemna (Lumbricus terrestris)
• Pijawka lekarska (Hirudo medicinalis)
• Ślimak winniczek (Helix pomatia)

Najbardziej interesującym polskim przykładem pozostaje padalec, ponieważ bardzo łatwo pomylić go z wężem. Jest zarazem świetnym dowodem na to, że sam brak nóg nie wystarcza do rozpoznania grupy zoologicznej.

Najciekawsze zwierzęta bez nóg - porównanie

Zwierzęta bez nóg nie tworzą jednej grupy zoologicznej. Łączy je jedynie to, że do przemieszczania się nie wykorzystują typowych kończyn krocznych. Wąż, padalec, marszczelec i amfisbena osiągnęły podobny wydłużony kształt ciała niezależnie, natomiast dżdżownica, pijawka czy ślimak reprezentują zupełnie inne plany budowy. Brak nóg nie jest więc oznaką "prostszego" zwierzęcia. Często oznacza bardzo wyspecjalizowany sposób poruszania się, znakomicie przystosowany do życia pod ziemią, w wodzie, ściółce albo gęstej roślinności.